Nacionalizam dolazi sa istoka, članice Višegradske grupe ugrožavaju demokratske vrijednosti EU

Šta je to pogrešno krenulo u Evropskoj uniji? Poljska i Mađarska, zemlje koje su prije 13 godina postale članice EU, okrenule su se nacionalizmu. To su sastavni dijelovi fenomena koji već dugo tinja na istoku Evrope.

Nisu nam bile potrebne dodatne činjenice za dokazivanje toga kakvo samopouzdanje vlada među članicama EU u istočnoj Evropi. Ipak, Viktor Orban, najjači čovjek Mađarske i njen premijer, iskoristio je svoje gostovanje kod bavarske Hrišćansko-socijalne unije (CSU) da još jednom uputi jasnu poruku: muslimanske izbjeglice su za njegove sunarodnike „muslimanski osvajači“, a „mi to ne želimo“.

Sigurno je da Mađarsku žele da pokore, izjavio je Orban za tabloid „Bild“. On zabranjuje uplitanje, a njegova zemlja zaslužuje više poštovanja – tako je Orban reagovao na kritike lidera njemačkih Socijaldemokrata (SPD) Martina Šulca. Bez sumnje: Evropska unija polako se raspada.

Istočne protiv zapadnih vrijednosti

Evropska unija nekada je bila predmet žudnje za bivši istočni blok. To je bilo prije samo 25 godina. U međuvremenu, Evropska unija ima ogromne probleme sa svojim mlađim članicama, a isto važi i u obrnutom smjeru. Poljska i Mađarska danas, u vrijednostima koje Brisel podrazumijeva, nalaze da je dobra samo činjenica da je to svojevrsna mašina za štampanje novca. Oni briselski centralizam odbacuju, a u zapadnoevropskom multikulturalizmu vide prijetnju. Umjesto toga, u Varšavi i Budimpešti sada se definišu nove-stare vrijednosti: domovina, hrišćanska vjera, porodica. Takvi društveno-politički ideali postali su bitni i u Češkoj i Slovačkoj. Tako se formirao svojevrsni kontra-pokret protiv otvorenih društava zapadne Evrope.

Iza toga se krije ideja da se u beskrajnom, globalizovanom postojanju prednost dâ naciji. Viktor Orban i njegova stranka Fides na taj način ponovo definišu mjerila vrijednosti za mađarsku naciju. To je pokušaj da se postojeći kompleksni svijet, kolektivno deklarisan kao opasan – pojednostavi. Na istom kursu je i Jaroslav Kačinjski, moćni čovjek Poljske i predsjednik stranke Pravo i pravda (PiS). I jedan i drugi vladaju autokratski i ne kriju svoju rezervisanost prema zapadnom društvenom modelu. Orban je svoju novu Mađarsku krstio kao „iliberalnu državu“, a Kačinjski svoje restrukturiranje države naziva „dobrom promjenom“. Evropska ideja, takav je utisak, trenutno se redefiniše na Istoku.

Poslije socijalizma – neoliberalizam

Posljedica toga jeste značajan pomak udesno na istočnom rubu Evropske unije. Jeste da se oni ograničavaju samo na ekonomske potrebe, ali pretpostavku da ekonomija pogođena krizom i visoka nezaposlenost pospješuju nacionalističko raspoloženje opovrgava primijer Češke. Ekonomski rast od gotovo pet odsto i spektakularno niska stopa nezaposlenosti od tri procenta – najniža u EU – nije spriječila da se na Vltavi pod premijerom Andrejom Babisom prestroje udesno.

Nešto slično događa se i u Poljskoj. Još 1990. godine prosječna zarada u toj zemlji iznosila je samo jednu dvanaestinu njemačkog prosjeka, a već 2016. godine taj odnos bio je 1:3. Pa ipak, nacionalizam je u porastu. „Njujork tajms“ je siguran: „Populizam stanuje u istočnoj Evropi“.

To zbog čega je to tako, umnogome je povezano s činjenicom da istočne države u tranziciji nakon 1990. nisu prošle kroz socijaldemokratsku eru, tvrdi Pjotr Buras, jedan od vodećih politikologa Poljske. Neoliberalizam je tako, gotovo bez ikakvih prepreka, uletio u društva rasturena komunizmom. Socijalne države nije bilo, a sindikati su bili slabi. Kapitalizam je prodro bez ikakvih kočnica. Sve to je ostavilo ožiljke, recimo kompleks niže vrijednosti koji je prisutan sve do danas. U Poljskoj, kako ističe književnik Zjemovit Šćerek, ljudi sami sebe doživljavaju tačno onako kako Zapad gleda na Poljsku, „malo siromašni, malo nazadni i manje efikasni“.

Poljska – nagon za autizmom

Prošle sedmice je novi poljski premijer Mateuš Moravjecki otputovao u svoju prvu zvaničnu posjetu inostranstvu. Ali ne u Brisel, već u Budimpeštu. To je jasna politička poruka: Mađarska je za Poljsku važnija od Evropske unije. On je potom posjetio i svog kolegu u Slovačkoj. Iako skoro i ne postoje zahtjevi da se Briselu okrenu leđa, ali imajući u vidu unutrašnje evropske veze, Varšava se ponaša kao stranac unutar porodice zemalja EU. Prema mišljenju poljske književnice Inge Ivasiov, mnogi ljudi u njenoj zemlji smatraju „da će nam EU oduzeti naše dostojanstvo“. Sa Zapada dolaze samo „ograničenja, problemi i moralna relativizacija“. Pitanja socijalnog konsenzusa Zapada, kao što su jednakopravnost, laicizam i prava manjina još nikada nisu stigla u Poljsku, kaže Ivasiova.

Umjesto toga, u doba vladavine desničarske i populističke stranke Pravo i pravda, Poljaci su zaokupljeni sami sobom. Taj nagon za autizmom posebno je vidljiv u ovoj 2018. godini, kada Poljska obilježavanja stogodišnjicu obnove državnog suvereniteta. Nacija je mjera stvari, a instrukcije iz Brisela ili Berlina u Varšavi su zabranjene. Sudstvo se, prema logici vladajućih, mora podrediti „volji naroda“. Iza svih nedavnih fenomena političkog i društvenog desničarskog pritiska stoji poljski osjećaj o gotovo stalnoj istorijskoj ulozi žrtve. A njihovi odgovori na to: patriotizam i nacionalizam.

Mađarska: Nesigurni nacionalni identitet

Slično se može opisati i stanje u kome se nalazi Mađarska. Premijer Orban sistematski ubacuje u pravosuđe i administraciju svoje sljedbenike. Smatra se da su pogrešne zapadne ideje demokratskog ustava, tržišne ekonomije i multikulturalizma, one koje je Mađarska slijedila nakon političkog zaokreta devedesetih godina, kaže rektor Centralnoevropskog univerziteta u Budimpešti Mihael Ignjatijef.

Taj Univerzitet, čiji je suosnivač i najveći finansijer mađarsko-američki investitor Džordž Soros, veoma je ugledna ustanova širom svijeta – i velika smetnja za Orbanovu politiku. Njemački magazin „Špigl“ u decembru je pisao o nepovjerenju Mađara prema tom Univerzitetu na kome se obrazuje međunarodna elita. „Soros je simbol finansijskog kapitalizma i za njega desničarski populisti tvrde da im ugrožava tradicije“.

I u ovom slučaju kulturni rat omogućava dublji uvid u kolektivni identitet. Mađarska je tek 1920. godine postala samostalna država, proistekla iz dvojne Habsburške monarhije. Bila je to mlada nacija s potrebom da nadoknadi neka sopstvena dostignuća, u smislu identiteta. Orbanovo pozivanje na „mađarske vrijednosti“ mnogim Mađarima pruža osjećaj podrške i sigurnosti. To je svijet „bez stranaca, organskih hipstera i zvaničnika Brisela“, navodi „Špigl“.

Ono čega smo trenutno svjedoci na istoku Evropske unije većini pripadnika evropske inteligencije prije više od 25 godina ne bi ni palo na pamet. Smatralo se da su demokratski standardi i slobodna tržišna ekonomija usvojene stvari, i to za samo nekoliko godina. Tome se još 1990. godine protivio njemački sociolog Ralf Darendorf. Za izgradnju i stvaranje demokratskog društva, prema procjenama tog liberala, trebalo je 60 godina. Ironično, ali čini se da model novih članica Evropske unije – Poljske i Mađarske – potvrđuje tezu da je put ka harmonizaciji Evrope zaista dug.

Izvor: DW

Napiši komentar