Yanis Varoufakis: Kriza u Španiji kao šansa za Evropu

Možda je traumatični sukob između španske države i regionalnih vlasti u Kataloniji upravo ono što nam je sada potrebno da bismo udahnuli novi život posustalom evropskom projektu. Ustavna kriza u jednoj od vodećih zemalja članica Evropske unije pruža priliku za rekonfigurisanje sistema demokratskog upravljanja regionalnim, državnim i evropskim institucijama – ka izgradnji odbranjive i održive Evrope.

Zvanične reakcije iz EU na policijsko nasilje tokom održavanja referenduma o nezavisnosti Katalonije mogu se okvalifikovati kao neizvršavanje dužnosti. Izjava da su to unutrašnji problemi Španije u koje EU ne treba da se miješa – što je bio komentar predsjedavajućeg Evropske komisije – izraz je licemjerja najvišeg reda.

Naravno, licemjerje nije ništa novo u ponašanju Evropske unije. Zvaničnicima EU nije ispod časti da se miješaju u unutrašnje stvari država članica kada, na primjer, treba smijeniti izabrane političare zato što odbijaju da sprovedu mjere kojima se smanjuju penzije i socijalna davanja, ili da rasprodaju javna dobra po bagatelnim cijenama (što sam i lično iskusio). S druge strane, kada mađarska i poljska vlada krše neka od temeljnih načela EU, poštuje se princip nemiješanja u unutrašnje stvari zemalja članica.

Katalonsko pitanje ima dugu predistoriju, kao i nacionalizam u Evropi uopšte. Ali pitanje je da li bi taj problem sada eskalirao na ovaj način da u upravljanju krizom evrozone poslije 2010. Evropa nije napravila niz grešaka, kojima je Španiju i ostatak evropske periferije gurnula u stanje praktično trajne ekonomske stagnacije. Time je pripremljen i teren za širenje ksenofobije i moralne panike, kada su imigranti prešli spoljne granice unije. Ilustrovaću povezanost tih događaja jednim primjerom.

Barselona, prelijepa prijestonica Katalonije, poznata je kao bogat grad sa velikim budžetskim suficitom. Ipak, ne tako davno, mnogima od njenih stanovnika zaprijetila je mogućnost da se nađu na ulici zbog naplate potraživanja banaka koje su spasavane novcem od poreza koji su oni plaćali. To je dovelo do nastanka građanskog pokreta zahvaljujući kojem je Ada Colau 2015. postala gradonačelnica Barselone.

Nova gradonačelnica je obećala smanjenje lokalnih poreza za mala preduzeća i domaćinstva, pomoć za siromašne i izgradnju smještajnih kapaciteta za 15.000 izbjeglica – veliki dio od ukupnog broja koji je Španija trebalo da primi iz zemalja na prvoj liniji izbjegličkog fronta, kao što su Grčka i Italija. Sva ta obećanja mogla su se ostvariti bez ulaska u budžetski deficit jednostavnim zahvatanjem iz lokalnih budžetskih viškova.

Ali avaj, gradonačelnica se uskoro suočila sa nesavladivom preprekom. Pozivajući se na obaveze zemlje ustanovljene direktivama EU za sprovođenje mjera štednje, centralne vlasti su donijele zakon kojim je lokalnim vlastima praktično zabranjeno da povlačenjem sredstava smanjuju svoje budžetske viškove. Centralne vlasti su takođe zabranile ulazak u Španiju 15.000 izbjeglica za koje je Colau već bila pripremila smještaj.

Zato je gradski budžet i dalje u suficitu, obećana smanjenja lokalnih poreza i povećanje socijalnih davanja su izostali, a stanovi izgrađeni za izbjeglice su prazni. Poslije toga nije bilo potrebno mnogo podsticaja jačanju katalonskog separatizma.

U svakoj sistemskoj krizi, kombinacija mjera štednje nametnutih većini, socijalizma za bankare i gušenja lokalnih demokratskih procesa proizvodi beznađe i nezadovoljstvo – što je kiseonik svakog nacionalizma. Progresivni, antinacionalistički Katalonci kao što je Colau na udaru su sa dvije strane: s jedne strane od autoritarnog državnog establišmenta koji se pravda direktivama EU, a sa druge buđenjem radikalnog parohijalizma, izolacionizma i atavističkog nativizma. I jedno i drugo su odrazi neuspjeha u ostvarivanju obećanja zajedničkog panevropskog prosperiteta.

Katalonija je odličan ogledni poligon za istraživanje dubljih problema u Evropi. Situacija u kojoj se bira između pokoravanja autoritarnoj španskoj državi i želje da „Katalonija ponovo bude velika“ – ne razlikuje se mnogo od opredjeljivanja između Jeroena Dijsselbloema, šefa evrogrupe ministara finansija, i Marine Le Pen, liderke francuskog radikalnog desničarskog Nacionalnog fronta: štednja ili dezintegracija.

Dužnost progresivnih Evropljana je da odbace obje ponuđene opcije: i ukorijenjeni establišment na nivou EU, i sukobljene nacionalizme koji razaraju solidarnost i zdrav razum u državama članicama kao što je Španija.

Alternativa je evropeizacija rješenja ovog problema, koji je ionako izazvan prvenstveno evropskom sistemskom krizom. Umjesto što sputava lokalne i regionalne demokratske uprave, EU bi trebalo da ih podstiče. Sporazumi EU mogu se dopuniti tako da osiguraju pravo regionalnih vlada i gradskih uprava, kao što su Katalonija i Barselona, na fiskalnu autonomiju, pa i na sopstveni fiskalni novac. Takođe bi morali da im omoguće sprovođenje sopstvenih politika u vezi sa migracijama i izbjeglicama.

U slučaju da separatistički zahtjevi za izdvajanje iz međunarodno priznatih država time ne budu otklonjeni, EU može da definiše pravila postupanja u slučaju secesije. Na primjer, EU bi mogla da propiše da će dozvoliti referendum o nezavisnosti pod uslovom da je regionalna vlada koja ga raspisuje već pobijedila na izborima na istoj platformi sa apsolutnom većinom glasova. S tim što se referendum ne može organizovati za manje od jedne godine po održavanju izbora, da bi se ostavilo dovoljno vremena za primjerenu i trezvenu debatu.

Što se tiče nove države, ona bi se morala obavezati da prenos fiskalnih sredstava neće biti manji nego prije secesije. Na primjer, bogati Veneto može da se otcijepi od Italije, ali pod uslovom da ne prekine transfere u korist stanovnika juga. Takođe, novim državama ne bi bilo dozvoljeno da postavljaju nove granice, a svojim stanovnicima bi morale da garantuju pravo na trojno državljanstvo (nova država, stara država i Evropa).

Kriza u Kataloniji je važna istorijska lekcija koja pokazuje da Evropa mora izgraditi novu vrstu suvereniteta koji će ojačati gradove i regione, razgraditi nacionalni partikularizam i zadovoljiti demokratske norme. Od toga bi prvi imali koristi Katalonci, stanovnici Sjeverne Irske, a možda i Škotske (koji bi tako u posljednji čas izmakli brexitu). Na duži rok, od nove vrste suvereniteta najviše koristi bi imala Evropa kao cjelina. Zamišljanje takve panevropske demokratije je preduslov za zamišljanje Evrope vrijedne spasavanja.

Izvor: Project Syndicate

Prevod: Đorđe Tomić, Peščanik

Napiši komentar